Wyszukaj

9. Festiwal Sacrum Profanum

Minimalizm na maksa

Ameryka na wyciągnięcie ręki. Bez wizy, za to z zacnym przewodnikiem w postaci Steve’a Reicha – ikony amerykańskiego minimalizmu. W dniach 11-17 września tę wyjątkową podróż zapewnia 9. Festiwal Sacrum Profanum.

To właśnie w Krakowie Steve Reich postanowił celebrować swoje 75. urodziny. Postać jednego z najwybitniejszych kompozytorów amerykańskich XX wieku zdominuje tegoroczny program festiwalu. Szczególny charakter będą miały dwa koncerty w nowohuckiej hali ocynowni ArcelorMittal Poland.

Jubileuszowy rejs z Reichem
Steve Reich to jeden z pionierów minimalizmu w muzyce. Ten dwukrotny zdobywca nagrody Grammy został zaliczony przez „The Guardian” w poczet nielicznych kompozytorów, którzy zmienili bieg historii muzyki. Począwszy od wczesnych utworów z nagraniami mowy, po stworzoną wspólnie z artystką Beryl Korot wideooperę cyfrową Three Tales (2002), rozwój twórczości Reicha uwzględnia nie tylko aspekty klasycznej muzyki Zachodu, ale także wpływy muzyki afrykańskiej, Dalekiego Wschodu, jazzu. Dzieła Reicha stały się inspiracją dla wielu popularnych artystów (Brian Eno, Peter Gabriel, David Bowie).

Już inauguracyjny koncert 11 września będzie dobitnym dowodem na zacieranie granic pomiędzy współczesną muzyką klasyczną a rozrywkową. Na jednej scenie wspólnie z mistrzem stanie m.in. Jonny Greenwood – członek brytyjskiego rockowego zespołu Radiohead. Uznawany przez krytyków za jednego z czołowych światowych gitarzystów wykona dzieło Reicha – Electric Counterpoint. Greenwood specjalnie na potrzeby Sacrum Profanum przygotowuje w studiu nagraniowym taśmę z podkładem, którą wykorzysta podczas krakowskiej premiery kompozycji. Natomiast w utworze Music for 18 Musicians w charakterze pianisty wystąpi sam Steve Reich (kompozytora wspomagać będzie Ensemble Modern). W koncercie zaprezentowane zostanie też wstrząsające dzieło Daniel Variations – napisane w hołdzie dla amerykańskiego reportera żydowskiego pochodzenia, który w 2002 roku zginął z rąk islamskich fundamentalistów w Pakistanie.

Warto dodać, że data pierwszego dnia festiwalu pokrywa się z dziesiątą rocznicą ataku na WTC w Nowym Jorku. Prezentacja w tym szczególnym dniu dzieł Reicha to bardzo stosowne posunięcie artystyczne – minimalizm jest w końcu muzyką wprawiającą dzięki swej powtarzalności w hipnotyczną zadumę, zarazem wyciszoną i odrobinę patetyczną.

Wyjątkowy charakter będzie miał też koncert zamykający 9. Festiwal Sacrum Profanum. 17 września w hali ocynowni ArcelorMittal Poland w projekcie Reich 75, dedykowanym dostojnemu jubilatowi, wystąpi plejada gwiazd polskiej i światowej muzyki. Finał stanie się wysmakowaną wisienką na urodzinowym torcie 75-letniego amerykańskiego kompozytora. Każdy z zaproszonych na to „party” artystów mógłby być osobnym headlinerem na wielkiej imprezie. Aphex Twin – jeden z najbardziej znanych twórców muzyki elektronicznej – halę ocynowni zna jak własną kieszeń, w końcu dał tu dwa pamiętne koncerty w ramach 7. edycji Sacrum Profanum. Adrian Utley – angielski gitarzysta jazzowy i producent muzyczny, znany jest przede wszystkim dzięki grze w triphopowym Portishead. Leszek Możdżer – polski kompozytor, pianista jazzowy i twórca muzyki filmowej (wieloletni współpracownik Jana A.P. Kaczmarka i Zbigniewa Preisnera) – grał z takimi wykonawcami i zespołami, jak m.in.: Marcus Miller, David Gilmour (Pink Floyd), Myslovitz czy nawet Behemoth. Tom Verlaine – lider grupy Television, z którą w latach 70. współtworzył nowojorski underground rockowy, przez krytyków uznawany jest za jednego z najbardziej utalentowanych wykonawców post punka, a magazyn „Rolling Stone” umieścił go na 56. miejscu listy 100 najwybitniejszych gitarzystów wszech czasów. Will Gregory – brytyjski producent, klawiszowiec i saksofonista, nagrywał i występował z Peterem Gabrielem, Tori Amos, The Cure, Tears For Fears, Portishead i Paulą Rae Gibson; od 1999 roku prowadzi wraz z wokalistką Alison Goldfrapp synthpopowy duet Goldfrapp. Envee – polski muzyk, DJ, współzałożyciel legendarnego kolektywu didżejskiego Niewinni Czarodzieje, współpracował m.in. z Fiszem, Marią Peszek i Smolikiem. Pianohooligan aka Piotr Orzechowski – 20-letni pianista jazzowy, pierwszy Polak, który zwyciężył w konkursie w ramach legendarnego Montreux Jazz Festival (w lipcu br).

„Reich 75 to projekt, który zmienia oblicze Festiwalu Sacrum Profanum. Od teraz – w jego finale – dochodzić będzie do interesujących, często zadziwiających spotkań ikon współczesnej muzyki klasycznej z reprezentantami świata ambitnej rozrywki. To przedsięwzięcie przygotowywane tylko raz. I nigdy nie zostanie powtórzone... Artyści spotkają się na scenie ze Steve’em Reichem i przedstawią nowe, zaskakujące interpretacje tak kultowych utworów, jak: Come Out, Different Trains, Pendulum Music, Electric Guitar Phase czy Piano Phase. Utwory mistrza minimalizmu często będą jedynie punktem wyjścia do bardzo swobodnej wariacji na ich temat” – rekomenduje Filip Berkowicz, dyrektor artystyczny festiwalu.

Spotkanie z klasyką
Zapoczątkowany w muzyce amerykańskiej w latach 60. minimalizm jest – obok sonoryzmu i aleatoryzmu – jednym z najważniejszych kierunków w muzyce drugiej połowy XX wieku. W ramach projektu Modern Classic usłyszymy największe dzieła Reicha oraz jego przyjaciół. Oprócz koncertu inauguracyjnego i finałowego z dziełami mistrza zapoznamy się także w pozostałe festiwalowe dni w Teatrze Łaźnia Nowa (22.00). 12 września będziemy mogli usłyszeć i zobaczyć słynną wideooperę Three Tales. To trzyaktowe dzieło, przygotowane we współpracy z Beryl Korot (prywatnie żoną artysty, która także zawita do Krakowa), zabierze nas na wędrówkę po trzech przełomach technologicznych XX wieku: Hindenburg – nawiązuje do tragicznej katastrofy niemieckiego statku powietrznego, która zakończyła karierę sterowców w turystyce i komunikacji pasażerskiej; Bikini – skupia się na historii kilkudziesięciu prób jądrowych, przeprowadzonych przez Stany Zjednoczone na słynnym atolu; Dolly – opowiada o nadziejach i obawach związanych z klonowaniem, inżynierią genetyczną i sztuczną inteligencją. W warstwie dokumentalnej twórcy wykorzystali m.in. rozmowy z Kevinem Warwickiem – „pierwszym cyborgiem”, który wszczepił sobie pod skórę mikronadajnik, oraz ze słynnym ewolucjonistą Richardem Dawkinsem. Natomiast 13 września kolej na... kolej. Jednym z prezentowanych tego dnia utworów będzie Different Trains (1988) – dzieło łączące dziecięce wspomnienia Reicha z podróży kolejowych na trasie Nowy Jork – Los Angeles z refleksją na temat ofiar Holokaustu, które w tym samym czasie transportowano w pociągach śmierci do obozów w Europie. Kompozytor wykorzystał tu po raz pierwszy mowę jako źródło materiału melodycznego. Podczas obu koncertów frankfurcki zespół Ensemble Modern wspierać będzie Synergy Vocals – ostatnio najwyżej ceniona grupa wokalna interpretująca muzykę współczesną. Dzieła Steve’a Reicha usłyszymy też 14 i15 września (odpowiednio w wykonaniu Ensemble Modern oraz Bang on a Can All-Stars – założonego w 1992 roku nowojorskiego sekstetu, swobodnie przekraczającego granice między klasyką, jazzem, rockiem, world music, a także muzyką eksperymentalną).

A co poza tym? 12 i 13 września (19.00) przestrzeniami Muzeum Inżynierii Miejskiej zawładnie 20-osobowy zespół Alarm Will Sound. Pierwszego dnia nowojorska orkiestra wykona utwory Johna Adamsa – określanego ze względu na skalę kompozycji mianem „maksymalistycznego” minimalisty. Jego opery uchodzą za najbardziej kontrowersyjne, ale również najczęściej wystawiane dzieła sceniczne ostatniego dwudziestolecia. Tu ciekawostka: Adams jest także aktywnym dyrygentem, współpracującym m.in. z Ensemble Modern. Drugi wieczór w zajezdni tramwajowej przy ul. św. Wawrzyńca spędzimy przy muzyce Davida Langa – jednego z najczęściej wykonywanych kompozytorów amerykańskich. Za dzieło The Little Match Girl Passion, które powstało na zamówienie Carnegie Hall, kompozytor otrzymał w 2008 roku nagrodę Pulitzera. 14 września (19.00) należeć będzie do Julii Wolfe, której główny obszar twórczości stanowią utwory na smyczki. Czerpiące inspiracje z muzyki folkowej, klasycznej i rockowej dzieła Amerykanki zaprezentuje fuzja znakomitych holenderskich zespołów Asko | Schönberg. Tym, którzy lubią sięgać do korzeni i chcą dowiedzieć się, jak narodził się minimalizm, polecamy zajrzeć na Kazimierz 15 września (19.00). Tego dnia Klangforum Wien odtworzy prekursorskie dzieło In C Terry’ego Rileya. Krótkie, powtarzające się frazy, aleatoryczna konstrukcja – tym utworem w 1964 roku Riley skierował muzykę klasyczną XX wieku na nowe tory. Ten niemal rówieśnik Reicha znany jest też ze współpracy ze znakomitym Kronos Quartet. Jest fascynatem muzyki i filozofii Wschodu. To do niego odnosi się tytuł kultowej piosenki z repertuaru The Who Baba O’Riley. Tego nie można przegapić! Cykl koncertów w Muzeum Inżynierii Miejskiej zakończy 16 września (19.00) prezentacja muzyki Michaela Gordona (prywatnie mąż Julii Wolfe). „Ucieleśnia gwałtowność punk rocka, nerwową błyskotliwość free jazzu z bezkompromisowością klasycznego modernizmu” – tak o jego dorobku można było przeczytać w magazynie „The New Yorker”. W ciągu ostatniego ćwierć wieku stworzył dzieła uderzająco różnorodne. Próbkę tej heterogeniczności zademonstruje Bang on a Can All-Stars.

Polskie akcenty
Podobnie jak w ubiegłym roku koncerty cyklu Modern Classic rozpoczynać się będą wykonaniem polskiego utworu. Z okazji trwającego Roku Miłosza pięcioro wybitnych polskich kompozytorów młodej generacji przyjęło zaproszenie do napisania dzieł inspirowanych wybranymi tekstami poety. W nurcie Made in Poland – Miłosz Sounds w dniach 11-12 oraz 14-16 września po raz pierwszy zabrzmią wyjątkowe kompozycje: Pawła Mykietyna, Aleksandry Gryki, Wojciecha Ziemowita Zycha, Agaty Zubel i Jagody Szmytki.

Warto też zwrócić uwagę na innowacyjny projekt Debuts, dedykowany młodym zespołom wchodzącym na muzyczny rynek. 16 września (22.00) w Teatrze Łaźnia Nowa z dziełami amerykańskich minimalistów zmierzy się Amadrums – zespół perkusyjny powstały z inicjatywy prof. Jana Pilcha w krakowskiej Akademii Muzycznej.

(Artur Jackowski, miesięcznik "Karnet")

9. Festiwal Sacrum Profanum
11-17 września
Dyrektor artystyczny: Filip Berkowicz
Organizator: Krakowskie Biuro Festiwalowe
www.sacrumprofanum.com